اگر چه مأموريت خانه‌زاد مطلقا براى . . . . سدّ اهواز بوده ولى در ضمن انجام مأموريت بعضى خدمات ديگر صورت داد كه به هيچ‌وجه منافى مقصود نبوده و اسباب تعويق امر منظور نگشت . من جمله بعد از . . . . بيرون آمدن از دار الخلافهء ، نقشهء عرض راه را از طهران به اصفهان و از آنجا به بروجرد و خرم‌آباد و دزفول و شوشتر و اهواز و محمّره و بصره من البدايهء الى النّهايهء برداشت و در بلاد كوچك و بزرگ هرجا يك دو روز توقف نموده ، نقشهء محيط شهر و معابر و بازار و مسجد و مدرسه و كاروانسراى معتبرى كه داشته برداشته و چون وارد خاك عربستان « 1 » و خوزستان گرديد ، علاوه بر كم و كيف حالت رود كارن ( - كارون ) و اراضى آن ، طولا و عرضا ، آن ملك را پيموده و سرحدات مملكت ايران و عثمانى را ديد و در كنار شطّ العرب همه جا سير نمود و تمام عمارات و خرابه‌ها و حالات طوايف اعراب و غيره را اطّلاع يافت ، از حويزه و بسيتين و خفاجيّه الى كنار كرخه و فلاحيّه و رامهرمز و توابع آن ، الى سرحد بهبهان و در مراجعت راه بختيارى را اختيار نمود محض اطّلاع بر احوال آن ملك و ايلاتش و ديدن آب كرن ( - كارون ) و نقشهء مفصلى كشيد . پس از روى اطمينان مىتوان عرض نمود كه تا امروز احدى از سيّاحان فرنگى و ايرانى و مأمورين به اين دقّت مسير و گردش نكردند . اين چاكر از روز خروج از طهران به سمت مقصد الى خروج از اصفهان ، به سمت طهران . . . . راحت و آرام را بر خود حرام كرده ، فصل زمستان شبانه روز در سرما و برف و كوه گردش كرد و فصل بهار عربستان كه گرم‌تر از تابستان ايران است ، همه را در جلگه و صحرا و بيابان‌هاى كوير گردش نمود تا اطّلاع تمام بر احوال اراضى و ساكنان آن نواحى حاصل كرد . علاوه بر نقشه و اين كتابچه كه برطبق دستور العمل ديگر عرض كرده ، نقشه‌هاى ديگر و كتابچهء مفصّل به عنوان راپرت از سياحت خود عرض مىنمايد . ملاحظات مذكور ، كه مربوط به سفر اوّل نجم الدّوله به خوزستان است ، به طريق اولى دربارهء مسافرت دوم او نيز مصداق دارد : زيرا اوّلا مسير رفت و برگشت و محل‌هاى اقامت او در اين دو سفر غالبا مشترك بوده است ، ثانيا در طول سفر دوّم ، با توجّه به سابقهء آشنايى با محيط مورد بررسى و كسب تجربه ، با پختگى و بصيرت و وسعت نظر بيشترى به مسائل نگريسته و احتمالا از بعضى از اشتباهات و سهوهايى كه قهرا در سفرنامهء اوّل پيش آمده ، احتراز كرده است . 2 - كتابچهء حاوى دستور العمل ( - فرمان ) چهارده اصلى ناصر الدّين شاه به نجم الدّوله در خصوص سفر به خوزستان و شروح و توضيحات غالبا مفصّلى كه نامبرده در ذيل هر اصل دربارهء مشاهدات و اقدامات و پيشنهادات خود ذكر كرده است . چهارده اصل مذكور ، صرف‌نظر از موضوع سدّ اهواز و برآورد هزينهء آن ، شامل دستورهاى نسبتا مفصّل و جامع الاطرافى در مورد

--> ( 1 ) . جاى كمال تأسف است كه نجم الدوله ، به تبعيت معمول آن زمان ، از تعبير نادرست و نابجاى « عربستان » به جاى « خوزستان » استفاده كرده است .